Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур

Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур
туһунан

Мастаах дойдуга баппат баламат майгылаах, оттоох уулаах дойдуга тургуйбат дохсун өйдөөх киһи эбит. Кини кимтэн кииннээҕин, хантан хааннааҕын, туохтан тууралааҕын түһээн даҕаны, биттэнэн даҕаны билбэт далай мэник, уруутун-хаанын билбэт улар мэник киһи эбит. Айыллыбыт аҕата Уордаах Дьөһөгөй, ийэтэ Уордаах Дьүһүлү Хотун эбиттэр. Уордаах Дьөһөгөй улахан убайа Үрүҥ Айыы Тойон. Кинилэр сэттэ ини-бии буолан үөскээбиттэриттэн Уордаах Дьөһөгөй бүтэһик ылгын инилэрэ буолар. Кулун Куллустуур төрүүр күнүгэр үс түүннээх күҥҥэ күн тахсыбатах, сэттэ түүннээх күҥҥэ хараҥа туман түспүт. Төрөөбүтүн кэннэ үс күөс бастыҥа буолан баран Айдаар Кугас ата төрөөбнт. Сэттэ күөс бастыҥа буолан баран Күлүм Хотун эмээхсинтэн, Сандаар Тойон оҕонньортон Күн Толомон Ньургустай төрөөбүт. Ол иһин Халлаан гиэнэ алта атыыр Дьылҕа суруксуттара Чыҥырыыр хаантан дьылҕалаах, Мөҥүрүүр хаантан төлкөлөөх, орулуур Одун хаантан оҥоһуулаах Күн Толомон Ньургустайы Кулун Куллустуур туһааннаах хотун ойоҕо диэбиттэр, Айдаар кугас аты Анабыллаах ата диэн суруйбуттар. Кулун Куллустуур түөрт уон тоҕус толомон бухатыыр күүһүн күүстэнэн төрөөбүт киһи эбит. Күн Толомон Ньургустай кыыс бухатыыр, түөрт уон аҕыс толомон бухатыыр күүһүн күүстэнэн төрөөн баран , түөрт уон тохсуһун удаҕанынан толоруллубут.
Дьылҕа суруксуттара “ Бу Куруубай Хааннаах Кулун Куллустуур бу тоҕус халлаан дьулайыгар батан үөскээбэт буолуо” - диэн орто туруу бараан дойдуга киһи-сүөһү төрдө буоллун диэн, илиэһэй улууһун киэҥ олуктарыгар, оол сиргэ тулуйдаҕына кини тулуйуо диэн айан-кэрдэн киллэрбиттэр. Дьылҕа суруксуттара:
Анабыллаах туһааннаах
Хотун ойоххун ылымынаҕын
Бургунас ынаҕы
Ойохтоноору гынаҕын дуо?
Кытарах биэни
Ойох гынаары гынаҕын дуо –
Маска баппат балай акаарыгар?
Үс халлааны үрдүнэн
Түгүнүү көтө сылдьар
Күөх дабыдаллаах
Көтөр кынаттаах кыыл
Эмиэ тыһылаах-атыырдаах,
Орто дойду күөх кырсынан
Сүүрэ-көтө сылдьар
Сүүрэр атахтаах
Эмиэ тыһылаах-атыырдаах.
Толкуйдаан көр эрэ!
Ойох ылбатаххына –
Киһи-сүөһү туохтан үөскүөй?...
Филологическай наука доктора Н.В.Емельянов суруйуута;
«Куруубай Хааннаах Кулун Куллустуур» суруллубут олоҥхолортон биир сүҥкэннэрэ. Кини уустук ис хоһоонноох, бэркэ табыллан бэриллибит араас характердаах образтаах. Олоҥхо сюжетын төрдө бэрт былыргы быһыылаах. «Кулун Куллустуур» икки үйэлээх (икки чаастан) олоҥхо.
Маҥнайгы чааһын сүрүн темата – күрэс былдьаһан кэргэн ылыы, оттон хараҥа күүстэри – кытта охсуһуу, сүрүн темаҕа баһыйтаран, кинини арыйыыга эйгэ буолан хаалар диэн Г.У.Эргис этиитэ сөптөөх. Бу олоҥхо сүрүн туспата кэргэн иһин дьахтар охсуһара буолар. Айыы бухатыыра дьахтар Күн Толомон Ньургустай Куо кэргэни тэрийэр дьолун иһин, бары эрэйи-мүһэли кыайан-хотон, киһитин Кулун Куллустуур тапталын ситиһэн, ыал буолан саха төрдүн ууһаталлар. Олоҥхо иккис үйэтигэр Кулун Куллустууртан уонна Ньургустай Куоттан үс бухатыыр уол төрөөн хараҥа күүстэри, абааһылары кыайан-хотон, Орто дойдуга эйэлээх, дьоллоох олоҕу аҕалыыларын туһунан кэпсэнэр...”
Түмүк оннугар:
1. Хаанык баҕара киһи төрдүн-ууһун, төрүттэрин, өбүгэлэрин, дойдутун түҥ былыргытын, историятын билиэхтээх, ытыктыахтаах. Билбэт киһи баламат майгылаах, улар мэник буолар;
2. Киһи хайаан даҕаны ыал буолуохтаах, оҕо-уруу төрөтүөхтээх. Маныаха кыыс, дьахтар бу дьол иһин охсуһуохтаах;
3. Уолаттар, эр дьон дьиэлэрин-уоттарын, кэргэттэрин, дойдуларын хараҥа күүстэртэн көмүскүүр аналлаахтар.
Күн бүгүн дойдубут үрдүнэн ыытылла, бара турар дьайыыларга чопчу сөп түбэһэр И.Г.Тимофеев-Теплоухов “Куруубай Хааннаах Кулун Куллустуур”олоҥхото.